Raport: Woda w polskim rolnictwie i przetwórstwie rolno-spożywczym
Raport, który prezentujemy nie jest katalogiem problemów. Jest apelem o fundamentalną zmianę w kształtowaniu polityki, w której woda uzyska znaczenie zasobu strategicznego, bez którego gospodarka, rolnictwo i całe społeczeństwo nie ma szans na rozwój.
Na krawędzi
Zaledwie 1.600 m³ wody na mieszkańca rocznie – trzykrotnie mniej niż unijna średnia. W roku suchym tylko 1.000 m³. W tej chwili Polska oficjalnie przekracza próg wodnego ubóstwa.
Nasz kraj jest na 24 miejscu w Unii Europejskiej pod względem zasobów wodnych na osobę. Wyprzedza jedynie Czechy, Cypr i Maltę. Ta pozycja nie jest anomalią statystyczną – jest konsekwencją struktury hydrologicznej: jesteśmy krajem nizinnym, pozbawionym górskich jezior retencyjnych, z siecią rzek o niewielkich spadkach i retencją zbiornikową sięgającą zaledwie 7–8% średniego rocznego odpływu. Dla porównania: europejska średnia to około 20%, Hiszpania i Francja przekraczają 30%.
Zmiany klimatyczne są dostrzegalne gołym okiem. Temperatura w Polsce systematycznie rośnie, a sporadycznie występująca pokrywa śnieżna nie spełnia już swojej funkcji retencyjnej. Susze powracają cyklicznie: 2015, 2018, 2019, 2022 i wiosną 2026 również. W każdym z tych lat straty w rolnictwie szacowane były w miliardach złotych. Przyznawane doraźnie odszkodowania pochłonęły ponad 10 mld zł pomocy publicznej w ciągu dekady. Ile w tym czasie zainwestowaliśmy w retencję?
Polska przez dziesiątki lat unikała „leczenia choroby”, wydając fortunę na łagodzenie jej objawów. Każdy rok bez systemowej zmiany w rolnictwie powiększa zapaść i koszty polityczne, finansowe i gospodarcze.
Moment, którego nie wolno przegapić!
W czerwcu 2025 roku Komisja Europejska przyjęła „Europejską Strategię Odporności Wodnej” i wezwała państwa członkowskie do realizacji jej celów. Strategia wprowadza zasadę pierwszeństwa efektywności wodnej: jakiekolwiek środki publiczne mogą być wydatkowane wyłącznie na przedsięwzięcia zgodne z zasadą oszczędnego i celowego gospodarowania wodą. Dla Polski ta zasada powinna być zaproszeniem do systemowej zmiany, jeśli tylko zechcemy i będziemy w stanie wykorzystać tę szansę. Kto przyjdzie do Brukseli bez własnej strategii wodnej, ten może wrócić z pustymi rękami.
Polska ma szansę współkształtować europejską odpowiedź na kryzys wodny -zamiast poddawać się jego skutkom. Najważniejszym krokiem jest zbudowanie własnej, kompleksowej strategii, która wpisuje się w cele EWRS, nie pomijając własnych potrzeb i specyfiki naszego rolnictwa.
Istota zmiany
Nasza wizja tej strategii to zrównoważone, odporne na zmiany klimatu rolnictwo i przetwórstwo rolno-spożywcze, oparte na efektywnym i racjonalnym gospodarowaniu wodą, w zgodzie z zasadą „Water Efficiency First”.
Realizacja wizji zakłada osiągnięcie stanu, w którym:
- Rolnictwo i przetwórstwo rolno-spożywcze dysponują stabilnym dostępem do wody w ilości i jakości niezbędnej do prowadzenia produkcji, niezależnie od zmienności warunków klimatycznych, zapewniając bezpieczeństwo żywnościowe kraju oraz konkurencyjność sektora na rynkach krajowych i międzynarodowych.
- Systemy gospodarowania wodą są zintegrowane na poziomie gospodarstwa rolnego, przedsiębiorstwa przetwórczego, zlewni i regionu, zapewniając optymalne wykorzystanie dostępnych zasobów wodnych oraz minimalizację konfliktów między użytkownikami wody.
- Infrastruktura wodna jest nowoczesna, wielofunkcyjna i adaptacyjna, zdolna do reagowania zarówno na okresy deficytu, jak i nadmiaru wody, z wykorzystaniem rozwiązań opartych na naturze (Nature-based Solutions) oraz innowacyjnych technologii cyfrowych i efektywnościowych.
- Jakość wód powierzchniowych i podziemnych systematycznie się poprawia, zmniejszając presję środowiskową ze strony rolnictwa i przetwórstwa, w kierunku osiągnięcia dobrego stanu ekologicznego i chemicznego jednolitych części wód zgodnie z wymogami Ramowej Dyrektywy Wodnej.
- Systemy produkcji rolnej są odporne na ekstrema hydrologiczne (susze, powodzie), minimalizując straty w plonach, stabilizując dochody producentów oraz redukując koszty pomocy kryzysowej ponoszone przez budżet państwa.
- Zarządzanie wodą opiera się na wiedzy, danych w czasie rzeczywistym i współpracy między różnymi podmiotami i szczeblami decyzyjnymi, z wykorzystaniem Krajowego Systemu Informacji Wodnej dla Rolnictwa (KSIW-R) oraz platform partycypacyjnych (Lokalne Partnerstwa Wodne, spółki wodne).
Priorytety strategiczne
Raport formułuje szczegółowe rekomendacje strategiczne i operacyjne, wraz z propozycjami konkretnych rozwiązań, niezbędnych do przełamania impasu i podjęcia skutecznych działań systemowych. Należą do nich między innymi:
- Uproszczenie prawa i procedur administracyjnych – jego celem jest zastąpienie czasochłonnych i kosztownych pozwoleń wodno-prawnych, środowiskowych i budowlanych systemem zgłoszeniowym dla małych zbiorników, prostych budowli oraz urządzeń wodnych, które mają stosunkowo niewielkie odziaływanie na środowisko.
- Rozwój małej retencji rozproszonej na terenach wiejskich, która wygeneruje efekt skali, poprzez stworzenie korzystnych warunków planistycznych i proceduralnych.
- Wykorzystanie istniejącej infrastruktury melioracyjnej, jej modernizacja oraz przywrócenie lub nadanie jej podwójnej funkcji odwadniająco-nawadniającej, która pozwoli gromadzić wodę z opadów na czas deficytu.
- Rewitalizacja historycznych obiektów wodnych jak stare młyny, małe elektrownie wodne, jazy i progi, które przy stosunkowo niskich nakładach mogą odzyskać swoją dawną rolę.
- Upowszechnienie retencji glebowej w gospodarstwach rolnych z zastosowaniem zasad rolnictwa regeneratywnego, korzystnych praktyk uprawowo-pielęgnacyjnych i ograniczenie presji. Efektywne gospodarowanie wodą, a także nawozami naturalnymi w gospodarstwach prowadzących chów zwierząt. Wzmocnienie wsparcia edukacyjnego oraz mechanizmów finansowych, na przykład przez zastosowanie „hydroschematów”.
- Nowoczesne systemy nawodnieniowe jako element rolnictwa precyzyjnego, powiązane z systemem prognozowania suszy i zużyciem wody w celu zaspokojenia rzeczywistych potrzeb roślin.
- Optymalizacja wykorzystania wody w przetwórstwie rolno-spożywczym, nowoczesne technologie chłodzenia, mycia i zapewnienia warunków sanitarnych. Wdrożenie innowacyjnych metod oczyszczania i ponownego użycia wody technologicznej.
- Przyspieszenie rozwoju Lokalnych Partnerstw Wodnych, zmiana statusu i kondycji Spółek Wodnych oraz promowanie wspólnych przedsięwzięć w łańcuchu kooperacji, które zapewnią lepszą współpracę, planowanie i zarządzanie lokalną infrastrukturą związaną z gospodarką wodną.
- Skuteczna koordynacja całego systemu gospodarki wodnej od szczebla administracji rządowej i Państwowego Gospodarstwa Wodnego Wody Polskie, poprzez samorząd wojewódzki, powiatowy i gminny, aż do jednostek terenowych. Zarządzanie, które poprzez strategię i wielokierunkowe działania realnie wprowadza zasady odporności wodnej.
Usunąć bariery, uruchomić energię
Polska, mając jeden z najniższych wskaźników gromadzenia wody w Europie, utrzymuje najbardziej restrykcyjne procedury dla małych inwestycji retencyjnych. Chociaż w ostatnim czasie nastąpiły zmiany w dobrym kierunku, to jednak potrzebna jest zdecydowana deregulacja. Jednym aktem legislacyjnym można uruchomić ogromną energię i tysiące prywatnych inwestycji. W planowaniu przestrzennym i planach ogólnych gmin powinno się uwzględniać potrzeby gospodarki wodnej, a lokalizowanie małych, wielofunkcyjnych zbiorników retencyjnych i odtwarzanie takich obiektów jak historyczne młyny i małe elektrownie wodne, o niskim stopniu oddziaływania na środowisko, powinny korzystać z daleko idących uproszczeń proceduralnych. Należy uruchomić energię lokalnego zarządzania – zmienić przepisy regulujące funkcjonowanie spółek wodnych i zmodyfikować metody ich wsparcia. Lokalne Partnerstwa Wodne mogą stać się organizacjami integrującymi rolników, przedsiębiorców, samorządy i NGO-sy w celu tworzenia warunków do gromadzenia, oszczędzania i wykorzystywania wody z poszanowaniem praw wszystkich użytkowników.