Wpływ żywności ultraprzetworzonej na zdrowie publiczne i środowisko – analiza regulacyjna i ekonomiczna The Lancet
Rosnąca obecność żywności ultraprzetworzonej (UPF) w diecie społeczeństw na całym świecie stanowi poważne zagrożenie dla zdrowia publicznego, sprzyjając rozprzestrzenianiu się chorób przewlekłych i pogłębiając nierówności zdrowotne. UPF, sklasyfikowane jako najbardziej przetworzona grupa żywności w systemie NOVA, charakteryzują się obecnością dodatków sensorycznych poprawiających teksturę, smak lub wygląd. Nadmierne spożycie UPF jest kojarzone ze zwiększonym ryzykiem otyłości i chorób sercowo-naczyniowych. Choć koncepcja UPF budzi pewne kontrowersje, krytycy zwracają uwagę na grupowanie żywności potencjalnie wartościowej (np. fortyfikowane płatki śniadaniowe, jogurty smakowe) z produktami o niskiej wartości odżywczej (np. słodzone napoje), to kluczowym problemem jest ogólny wzorzec dietetyczny, w którym całe i minimalnie przetworzone produkty są zastępowane alternatywami przetworzonymi. UPF stanowią około 50% spożycia żywności w gospodarstwach domowych w wielu krajach o wysokich dochodach, a ich konsumpcja szybko rośnie także w krajach o niskich i średnich dochodach.
Charakterystyka i Dominacja Przemysłu UPF
Sektor UPF opiera się na wielkoskalowym przetwarzaniu tanich surowców, takich jak kukurydza, pszenica, soja i olej palmowy, w szeroką gamę substancji i dodatków kontrolowanych przez niewielką liczbę międzynarodowych korporacji. Produkty te są celowo projektowane tak, aby były hiperapetyczne, co stymuluje powtarzalną konsumpcję i często wypiera tradycyjną, bogatą w składniki odżywcze żywność. Globalny rynek UPF zdominowany jest przez kilku kluczowych producentów, w tym Nestlé, PepsiCo, Unilever i Coca-Cola. Ogromne przychody generowane przez ten przemysł finansują nie tylko dalszy rozwój, ale także działania polityczne mające na celu przeciwdziałanie wszelkim próbom regulacji. Ponadto, negatywny wpływ UPF obejmuje również zdrowie planety, ponieważ przemysłowa produkcja, przetwarzanie i transport surowców intensywnie wykorzystują paliwa kopalne, a plastikowe opakowania są wszechobecne.
Rekomendacje Regulacyjne i Transformacja Systemów Żywnościowych
Aby odwrócić trend wzrostu konsumpcji UPF, niezbędne jest kompleksowe, prowadzone przez rządy podejście. Wśród priorytetowych działań zaleca się: obowiązkowe oznakowanie ostrzegawcze na froncie opakowania; zakaz marketingu skierowanego do dzieci; ograniczenie dystrybucji tych produktów w instytucjach publicznych; oraz wprowadzenie wyższych podatków na UPF. Wymaga to również eliminacji samoregulacji na rzecz regulacji obowiązkowej oraz zwalczania ingerencji korporacyjnej w procesy polityczne. Należy też wykorzystać siłę polityki konkurencji, aby zająć się dominacją rynkową i polityczną potęgą przemysłu UPF.
Podsumowanie
Transformacja systemu żywnościowego wymaga: przekierowania dotacji rolniczych od dużych korporacji międzynarodowych; wspierania różnorodnych producentów w tworzeniu lokalnych, przystępnych cenowo, minimalnie przetworzonych produktów i posiłków. Opodatkowanie UPF mogłoby sfinansować transfery pieniężne na zakup produktów pełnoziarnistych i minimalnie przetworzonych, chroniąc gospodarstwa domowe o niskich dochodach.
Ponieważ konsumpcja UPF jest wyższa wśród osób w trudnej sytuacji ekonomicznej, wszelkie zmiany muszą uwzględniać aspekt równości, by nie pogłębiać nierówności płciowych w przygotowywaniu posiłków ani nie zwiększać braku bezpieczeństwa żywnościowego wśród populacji zależnych od tanich opcji UPF. Podsumowując, UPF symbolizuje system żywnościowy, w którym zyski korporacyjne przewyższają zdrowie publiczne, co wymaga skoordynowanej i dobrze finansowanej globalnej reakcji.
Źródło: https://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(25)02322-0/fulltext