Żywność ultraprzetworzona: zakaz UPF w szkołach. Ustawa podpisana.
Jak informuje IGi Food Law 8 października 2025 r. Kalifornia przyjęła pierwsze w USA prawo, które systemowo wycofa ze szkolnych jadłospisów wybrane kategorie żywności ultraprzetworzonej (UPF). Gubernator Gavin Newsom podpisał ustawę AB 1264 – Pupil nutrition: restricted school foods and ultraprocessed foods of concern: prohibition[1]. W praktyce AB 1264 staje się skuteczna od 1 stycznia 2026 r., przy czym kluczowe obowiązki mają własne terminy „operacyjne”.
Co dokładnie i kiedy się zmieni
Projekt autorstwa posła Jesse Gabriela omawiany był przez kilka lat i zgłoszono do niego liczne poprawki. Ostatecznie przyjęto akt prawny, który wprowadzi znaczące zmiany w zasadach funkcjonowania żywienia w szkołach.
- Do 1 lipca 2028 r.: CDPH (Kalifornijski Departament Zdrowia Publicznego) przyjmie zasady definiujące „UPFs of concern” i „restricted school foods”. To pierwszy w USA legalny słownik pojęć dotyczących UPF w edukacji publicznej.
- Od 1 lipca 2029 r.: szkoły rozpoczynają wycofywanie tych produktów z oferty posiłków i sprzedaży „competitive foods”.
- Od 1 lipca 2032 r.: dostawcy nie mogą oferować szkołom pozycji zakwalifikowanych jako „UPFs of concern” lub „restricted school foods”.
- Od 1 lipca 2035 r.: pełny zakaz serwowania/sprzedaży tych kategorii w śniadaniach i obiadach (oraz w „competitive foods”) w szkołach (Wszystkie szkoły publiczne K-12 tj. amerykański system szkół od przedszkola („Kindergarten”) do klasy 12 (ostatni rok szkoły średniej).).
- Osobno (już przyjęte wcześniej): od 31 grudnia 2027 r. w szkołach obowiązuje zakaz sześciu syntetycznych barwników (Blue 1, Blue 2, Green 3, Red 40, Yellow 5, Yellow 6) – AB 1264 integruje ten standard z kalendarzem zmian.
Jak prawo kalifornijskie rozumie „ultraprzetworzenie”
AB 1264 nie opiera się wyłącznie na klasyfikacji NOVA; definicja UPF ma charakter „technologiczny” – odnosi się do obecności składników pełniących określone funkcje technologiczne (np. emulgatory, barwniki, wzmacniacze smaku, substancje słodzące, stabilizatory), a także do progu zawartości cukru/sodu/tłuszczu w niektórych kategoriach żywności. Dokładny zakres „UPFs of concern” doprecyzuje CDPH (Kalifornijski Departament Zdrowia Publicznego – California Department of Public Health) w rozporządzeniu – to na tym etapie zapadną najważniejsze decyzje, które konkretne produkty wypadną z menu szkolnego.
Dlaczego Kalifornia podjęła takie działnia
Władze stanowe argumentują, że szkoły powinny być miejscem promującym zdrowie i zdolność do nauki, a nie źródłem ryzyka żywieniowego. Inicjatywa wpisuje się w styczniowe zarządzenie wykonawcze Newsoma z 2025 r., które nakazało przygotowanie rekomendacji ograniczających szkody związane z UPF.
Reakcje i kontrowersje
- Poparcie: pediatrzy, część dyrektorów ds. żywienia i organizacje konsumenckie podkreślają wpływ diety szkolnej na otyłość, cukrzycę i też wyniki w nauce; chwalą też 10-letni horyzont wdrożenia i lokalne zakupy jako impuls dla reformulacji.
- Zastrzeżenia: samorządy szkolne i część branży ostrzegają przed kosztami oraz ryzykiem nadmiernie szerokiej definicji, która mogłaby ograniczyć także produkty wartościowe żywieniowo, jeśli „zahaczą” o kryteria technologiczne.
Jak wygląda sytuacja prawna UPF w UE?
Komentarz dr. Izabeli Tańskiej – ekspertki prawa żywnościowego IGI FOOD LAW
W Unii Europejskiej pojęcie ultraprocessed food nie ma jeszcze definicji prawnej, i aktualnie nie jest przedmiotem poważnej debaty unijnych i krajowych decydentów. W praktyce wciąż brakuje profili składników odżywczych (nutrient profiles), które miały zostać przyjęte wiele lat temu na mocy rozporządzenia (WE) nr 1924/2006 dotyczącego oświadczeń żywieniowych i zdrowotnych. Ich brak sprawia, że ograniczenie promocji żywności niekorzystnej dla zdrowia, w tym także wysokoprzetworzonej, jest w Unii Europejskiej bardzo trudne – nawet jeśli produkty te formalnie spełniają wszystkie wymogi techniczne i regulacyjne dotyczące bezpieczeństwa żywności oraz stosowania dodatków.
Ta sytuacja rodzi ciekawe i zasadnicze pytania legislacyjne:
- O charakterze prawnym: czy również w tej sytuacji można wprowadzać prawne ograniczenia dla żywności, która spełnia wymogi bezpieczeństwa i zgodności technologicznej, ale jest oceniana negatywnie z punktu widzenia zdrowia publicznego?
- O charakterze systemowym: czy Unia Europejska, w dobie narastającej otyłości w tym szczególnie otyłości wśród dzieci, może sobie pozwolić na dalsze opóźnianie przyjęcia profili i polityki ograniczającej marketing produktów ultraprzetworzonych?
Niestety, na te pytania wciąż brak formalnej odpowiedzi, chociaż dla wielu obserwatorów wydają się one oczywiste. Warto zauważyć, że zdefiniowanie omawianych pojęć może leżeć także w interesie samych producentów. Kierunek wyznaczony przez Kalifornię może stać się modelem legislacyjnym, który z czasem wpłynie na kształt przepisów również w innych regionach. Jednocześnie należy podkreślić, że istnieje istotna różnica między żywnością przetworzoną, wysokoprzetworzoną i ultraprzetworzoną. Nowe inicjatywy – takie jak AB 1264 – nie dotyczą każdej formy przetwarzania żywności, lecz tych produktów, które powstają z użyciem złożonych procesów technologicznych i określonych kategorii dodatków (co do zasady nieobecnych w kuchni domowej).
Dlatego w interesie wszystkich stron – regulatorów, producentów i konsumentów – może być przyjęcie definicji i spójnego języka, którym będziemy się posługiwać nie tylko w dyskursie legislacyjnym i regulacyjnym, lecz także w komunikacji publicznej, tak aby nie wprowadzać konsumentów w błąd co do charakteru środków spożywczych.